ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ ΣΤΟΧΑΣΤΗ ΡΑΜΦΟΥ ΣΤΕΛΙΟΥ ΣΤΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΩΝ ΜΠΑΚΟΓΙΑΝΝΗ
Ακολουθώντας την αντίληψη ότι η παροχή ανθρωπιστικής παιδείας και η διεύρυνση των πνευματικών οριζόντων των νέων αποτελεί κύριο μέλημα, χρέος και καθήκον η δημοσιογραφική ομάδα των εκπαιδευτηρίων Μπακογιάννη συνεχίζει την επαφή της με πνευματικούς ταγούς των χαλεπών μας καιρών. Ο συντονιστής και υπεύθυνος της δημοσιογραφικής ομάδας, φιλόλογος κύριος Δασταυρίδης Αναστάσιος με τους μαθητές Ζαβού Αλεξία, Κωστοπούλου Έφη, Μπούρα Ασημίνα και Χονδρούλη Κωνσταντίνο, μετά τις συνεντεύξεις με τον αείμνηστο πρόεδρο της Δημοκρατίας Κων/νο Στεφανόπουλο, με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, με τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερώνυμο, με τον διευθυντή της εφημερίδος Καθημερινή Αλέξη Παπαχελά, με τον πρόεδρο του Θεατρικού μουσείου Κων/νο Γεωργουσόπουλο (Μύρη), με τον αείμνηστο επίτιμο διδάκτορα του παιδαγωγικού τμήματος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Χρήστο Τσολάκη, με τον πρώην υπουργό παιδείας Κων/νο Αρβανιτόπουλο, με τον παγκοσμίου φήμης σκηνοθέτη Ιωάννη Σμαραγδή, με τον εξαίρετο ζωγράφο Κώστα Τσόκλη, με τον ιστορικό Σαράντο Καργάκο καθώς και με το δήμαρχο Λαρισαίων Απόστολο Καλογιάννη, συνομίλησαν με μια εξέχουσα προσωπικότητα των γραμμάτων, τον στοχαστή Στέλιο Ράμφο. Η συνέντευξη διεξήχθη ως εξής:
Η κρίση που βιώνει η χώρα μας είναι αμιγώς οικονομική ή και ηθική; Ποιοι οι τρόποι αντιμετώπισης αυτής;
Ποτέ καμία κρίση δεν είναι μόνο οικονομική. Πάντα κάτι άλλο υπεισέρχεται. Είναι αξιακού χαρακτήρα. Είναι απώλεια σκοπού και προσανατολισμού. Το γεγονός ότι δε πρόκειται να βγούμε εύκολα από την υπαρκτή οικονομική κρίση σχετίζεται με το ηθικό μέρος αυτής.
Μέλη του πολιτικού κόσμου τάσσονται πλέον ανοιχτά υπέρ του πλήρους διαχωρισμού κράτους και εκκλησίας. Με δεδομένη την έμφυτη τάση του ανθρώπου να λατρεύει μια ανώτερη υπερβατική δύναμη καθώς και τη διαχρονική σχέση του Ελληνισμού με τη πίστη του, ποια η δική σας άποψη επί του θέματος;
Ο διαχωρισμός κράτους και εκκλησίας δε θίγει την πίστη των ανθρώπων. Είναι θετικός και για την εκκλησία καθώς έχει ένα μεγαλύτερο βάθος από τη δημοσιοϋπαλληλία, την ίδια την εκκλησιαστική ζωή. Η κοινωνία έχει δικούς της κανόνες, η εκκλησία έχει υπερβατικά χαρακτηριστικά.
Η εκκλησία όμως θα δεχτεί κάτι τέτοιο;
Η εκκλησία εδώ έχει άδικο. Όλοι μας θέλουμε τη βολή μας. Στο όνομα αυτής πολλά τα απορρίπτουμε αλλά δεν είναι επιχείρημα η βολή σε τέτοια ζητήματα. Η εκκλησία έχει εσχατολογικούς σκοπούς, οι οποίοι στην πολιτική ζωή δε μετρούν απολύτως.
Πώς κρίνετε την επιθετική τάση της Τουρκίας καθώς και την ελληνική στάση αντιμετώπισης αυτής;
Το μέλλον της χώρας δεν εξαρτάται από τους Τούρκους αλλά από εμάς τους ίδιους. Όσοι ζήσαμε τη δεκαετία του ΄50 και του΄60 γνωρίζουμε τι σημαίνει δίψα ενός τόπου να προχωρήσει. Η αναζήτηση αιτιών του κακού έξω από εμάς βλάπτει. Δε φταίνε οι Τούρκοι που η κοινωνία μας αποστρέφεται το καινούριο, που θέλει τους νέους ή υποταγμένους εδώ διαφορετικά τους διώχνει. Το χειρότερο κακό που μπορούμε να κάνουμε είναι να ψάχνουμε συνομωσίες ή εχθρούς. Μεγαλύτερος εχθρός του ανθρώπου είναι ο ίδιος του ο εαυτός.
Και για το σκοπιανό;
Πρέπει να βρεθεί μια ονομασία μετά από κοινή συμφωνία. Άρα θα είναι μια σύνθετη ονομασία. Το θέμα καθίσταται όμως πλέον σοβαρό όταν ένας λαός που έχει μόνο παρόν αρχίζει να παίρνει από το διπλανό του. Αυτό δημιουργεί εστίες αναταραχής και εντάσεων. Προέχει να δοθεί μια λύση που δε θα αφυπνίζει αλυτρωτικά θέματα. Ένα έθνος αν δε βασιστεί στο παρόν του δε μπορεί να διεκδικήσει ούτε την ιστορία του. Επειδή έχουμε άσχημο παρόν διαπραγματευόμαστε πράγματα που δεν είναι για διαπραγμάτευση.
Γιατί ένας λαός πρέπει να γνωρίζει την ιστορία του;
Το θέμα είναι «τι σημαίνει ασχολούμαι με την ιστορία». Η σχέση του λαού με την ιστορία πρέπει να σχετίζεται όχι με το παρελθόν αλλά με το μέλλον. Αυτός που θυμάται πολύ πεθαίνει… Η ιστορία βαραίνει στο ερώτημα «και τώρα τι κάνω;» Η αρρώστια της Ελλάδος είναι ότι είναι κολλημένη στο παρελθόν της και γι΄ αυτό τη μελέτη της κλασικής αρχαιότητας την έχουν αναλάβει Άγγλοι και Γερμανοί. Γιατί αυτοί; Γιατί στρέφουν τις διδαχές των αρχαίων προς το μέλλον. Η ιστορία είναι η έγνοια μας για το αύριο.
Πώς μπορούμε να προστατέψουμε τους νέους μας από τα άκρα;
Τους νέους από τα άκρα δύσκολα τους προστατεύεις, αν δεν είναι ο νέος άκρο τότε ποιος θα είναι;
Εννοείτε το έλλογο άκρο…
Εννοώ ότι δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη συναισθηματική του ζωή, θέλει ιδέες, θέλει να ερωτεύεται…Πρέπει όμως να οργανώσει την ευαισθησία του μέσα από την παιδεία ώστε σιγά-σιγά να καταφέρει τη μετάλλαξη του μεγάλου ενθουσιασμού σε μεγάλη δημιουργικότητα. Οι νέοι λοιπόν πρέπει να χαρακτηρίζονται από συναίσθημα και από δίψα για δουλειά.
Υπάρχει σήμερα καπηλεία της έννοιας της φιλοπατρίας από τον εθνικισμό;
Η έννοια του εθνικισμού πρέπει να συνδέεται με το μέτρο και τη συνείδηση του άλλου ανθρώπου, αλλιώς γίνεται άδεια ιδέα. Η προβολή σε ένα βαθύ θρησκευτικού χαρακτήρα μέλλον της ανάγκης για να δουλέψεις ο ίδιος και να ασκήσεις την πραγματικότητά σου, αυτό είναι ο πραγματικός εθνικισμός, ο πραγματικός πατριωτισμός, η ευθύνη δηλαδή για τη ζωή σου. Αν μένει απλώς ένα όραμα έξω από τη ζωή σου είναι χαμένη ιστορία. Όσο κενή περιεχομένου είναι η ζωή ενός λαού τόσο διάφορα ψευδαισθητικού τύπου φαινόμενα μπορούν να επηρεάζουν και να λειτουργούν με έναν τρόπο φθαρτικό. Όλα όμως ξεκινούν από τον ίδιο τον άνθρωπο. Όταν δε δουλεύει τότε ψάχνει να βρει εχθρούς. Άρα ας μη μιλάμε για εθνικισμό, ούτε για πατριωτισμό παρά μόνο για ευθύνη για εμένα και για τους άλλους.
Ποια η παιδαγωγική αξία της τέχνης; Η κρίση περιόρισε την τέχνη στη χώρα μας;
Η κρίση είναι στένεμα οριζόντων. Επειδή η τέχνη είναι το πεδίο της ευαισθησίας των ανθρώπων και οι άνθρωποι άρχισαν να ασχολούνται με ζητήματα επιβίωσης, μοιραία ο ρόλος της τέχνης μειώθηκε. Αυξήθηκε όμως πάρα πολύ η ανάγκη για ψευδαισθήσεις και παραλογισμούς.
Στα «Πολιτικά» του ο Αριστοτέλης πρότεινε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που θα διαμορφώνει ελεύθερα πνεύματα, χαρακτήρες με ισχυρό ψυχικό σθένος. Θεωρείτε πως το σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα εκπληρώνει την προαναφερθείσα στοχοθεσία; Αν ήσασταν εσείς υπουργός παιδείας σε ποιες αλλαγές του εκπαιδευτικού συστήματος θα προβαίνατε;
Προτεραιότητα για τους νέους είναι να δουλεύουν πάρα πολύ σκληρά. Ανεξαρτήτως τι λέει το σχολικό πρόγραμμα πρέπει να φτιάξετε άλλου τύπου σχολεία για να ιδρώνετε. Δεν είναι δυνατόν να έχουμε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που να δίνει μόνο διπλώματα, ούτε να δίνει καν γνώσεις! Το σχολείο δεν είναι για γνώσεις, είναι για να αναπτύσσει ικανότητες. Στην ανάπτυξη των ικανοτήτων να προστεθούν οι γνώσεις που θα τις υπηρετούν. Το σχολείο πρέπει να κάνει τους μαθητές να σκέφτονται και να πράττουν. Τη γνώση θα τη φέρει η ανάγκη της ορθής πράξεως. Ο άνθρωπος πρέπει να πράττει, όχι να είναι αποθήκη γνώσεων. Η μόνιμη επωδός είναι «πάρτε την ευθύνη του εαυτού σας και των άλλων επάνω σας». Σε δεύτερο επίπεδο της οργανώσεως του σχολείου βρίσκεται η εκμάθηση της συνεργασίας. Επιτυχημένα εκπαιδευτικά συστήματα όπως της Φιλανδίας μείωσαν τις εξετάσεις και ανέπτυξαν τη συνεργασία. Η μεγαλύτερη γνώση είναι ο σεβασμός του άλλου. Στη Ελλάδα δε γνωρίζουμε να συνεργαζόμαστε γι΄ αυτό οι επιχειρήσεις είναι οικογενειακές. Ακόμα και οι ανώνυμες εταιρείες είναι οικογενειακές! Το παρελθόν λοιπόν και η πολλή θρησκεία μας έχουν κάνει να αντιπαθούμε την πράξη και μέσα σε ένα κλίμα ναρκισσισμού και εγωπάθειας ο καθένας για να δικαιολογήσει τη θέση του θεωρεί ότι αυτός είναι το κέντρο του κόσμου και απαγορεύει τη συνεργασία. Στο βάθος υπάρχει μια τρομερή δυσπιστία στην κοινωνία η οποία δεν μπορεί να αποτελέσει συγκολλητική ουσία του κοινωνειν. Δεν είναι τυχαίο ότι είμαστε ο πιο δικομανής λαός.
Η δικαιοσύνη όταν εκπηγάζει από τη αρετή και τη φρόνηση είναι η συγκολλητική ουσία των πολιτών;
Είναι ουσιαστικός παράγοντας αισθήματος ασφαλείας. Αν δεν υπάρχει αυτή τότε ένας ισχυρός δικτάτορας θα επιβάλλει τη δική του δικαιοσύνη. Αυτή ορίζει τις συνέπειες των πράξεών μας και την ευθύνη που έχουμε απέναντι στους άλλους. Όταν μια χώρα προσπαθεί να παρέμβει στη δικαιοσύνη –όπως γίνεται σήμερα- τότε καταργείται η διάκριση των εξουσιών, τότε γεννιούνται μεγάλα προβλήματα γιατί τα καθεστωτικά συστήματα ταυτίζουν την εκτελεστική εξουσία με τη δικαιοσύνη.
Ο λαός μας έχει εμπιστοσύνη απέναντι στη δικαιοσύνη;
Έχει εμπιστοσύνη και ταυτόχρονα δεν έχει γι΄ αυτό και φροντίζει να μιλήσει κάποιος στο δικαστή. Έχει εμπιστοσύνη στην ιδέα της δικαιοσύνης η οποία όμως κλονίζεται. Η δικαιοσύνη είναι πυλώνας αλλά το πιο σοβαρό ζήτημα είναι η ευθύνη των πολιτών. Η δημοκρατία είναι ένα παράξενο καθεστώς με φοβερές ατέλειες, όπως για παράδειγμα ότι η ψήφος του Αϊνστάιν και του θυρωρού του είναι ισάξιες, αλλά δε μπορεί και δεν πρέπει να γίνει αλλιώς. Πρέπει όμως οι θεσμοί να έχουν αξιοκρατικό χαρακτήρα ώστε τη στιγμή της ψήφου ο θυρωρός να είναι ο ίδιος ο Αινστάιν και το αντίστροφο. Αυτό το αναλαμβάνουν οι θεσμοί στις δημοκρατικές κοινωνίες γι΄ αυτό και πρέπει να υπάρχει σεβασμός σε αυτούς. Το αξιοκρατικό λοιπόν στοιχείο υπεισέρχεται και συμπληρώνει την ισότητα και τη δημοκρατία. Είναι απαραίτητο να έχουμε ισότητα δημοκρατική και ταυτοχρόνως αξιοκρατική ισότητα. Αυτό το οξύμωρο σχήμα έχει φροντίσει η πείρα μετά τη γαλλική επανάσταση να το διορθώνει και να το βολεύει χωρίς πάντα να το επιλύει. Επομένως η ορθή παιδεία είναι ο θεσμός που βοηθά σε κριτήρια επιλογής του ορθού υποψηφίου και όχι αυτού που ψεύδεται. Πρέπει να γίνονται «διαπλοκές» ανάμεσα στην αξιοκρατία και την ισότητα ώστε να υπάρξει η βάση για να δημιουργηθεί ένα καθεστώς δημοκρατίας που έχει ανάγκη από δικαιοσύνη. Στη δημοκρατία επειδή είμαστε ίσοι οι πολίτες χρειάζεται η δικαιοσύνη. Επομένως πρέπει να την προστατέψουμε με κάθε θυσία. Υπό αυτή την έννοια πρέπει να γίνει και η ανάγνωση της αρχαίας ελληνικής δημοκρατίας.
Ποια ήταν η μεγαλύτερη αδυναμία της δημοκρατίας στην αρχαία Ελλάδα;
Η μη ύπαρξη μειοψηφιών. Η μειοψηφία είναι ανακάλυψη των νεωτέρων χρόνων. Χάνει για παράδειγμα σήμερα κάποιος τις εκλογές και γίνεται αξιωματική αντιπολίτευση με θεσμικό ρόλο. Τότε όποιος κέρδιζε διέλυε τον αντίπαλο, τον εξαφάνιζε. Γι’ αυτό και κατέρρευσε η αρχαία ελληνική δημοκρατία.
Για την αδιαφορία και την αποχή από τις εκλογές πιστεύετε ότι ευθύνεται το σημερινό πολιτικό σύστημα;
Η αδιαφορία είναι δίκοπο μαχαίρι. Οφείλεται ενδεχομένως σε καθαρή ανοησία. Υπάρχει και η άλλου τύπου αδιαφορία με το σκεπτικό – άφησέ τους να βγάλουν τα μάτια τους. Η διογκούμενη αδιαφορία οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι ο πολίτης δε βρίσκει την καθημερινότητά του μέσα στα μεγάλα σχήματα. Αυτό έχει επιπτώσεις στον τύπο των ανθρώπων που εκλέγονται. Το σημερινό κοινοβούλιο είναι το χειρότερο που έχει υπάρξει από συστάσεως του ελληνικού κράτους. Όχι η Novartis, το κοινοβούλιο είναι το μεγαλύτερο σκάνδαλο!
Θα προτείνατε σε ένα νέο να ασχοληθεί με την πολιτική;
Εξαρτάται από το νέο. Η πολιτική θέλει μεγάλη αντοχή. Αν ψυχολογικά κάποιος μπορεί να το αντέξει, τότε θα του έλεγα να διαβάσει πρώτα και μετά να πολιτευτεί. Πρέπει να σεβόμαστε την ψυχολογία ενός ατόμου για να τον παροτρύνουμε. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν το μυαλό στα πόδια, όπως ένας καλός ποδοσφαιριστής, δε σημαίνει ότι είναι κατώτεροι άνθρωποι, σημαίνει ότι η ιδιοσυστασία και η ιδιοφυία της υπάρξεώς τους έχει αλλάξει τους ρόλους. Αν ασχοληθεί όμως με την πολιτική πρέπει να ξέρει ότι δε θα έχει ως κύριο μέλημα την εξουσία αλλά τον τόπο. Όσο οι πολιτικοί έχουν ως στόχο την εξουσία οι χώρες καταστρέφονται. Πίσω από την εξουσία κρύβονται ψυχικές αρρώστιες, πληγωμένοι εγωισμοί που θέλουν να πάρουν ρεβάνς. Κι εκείνοι που ήταν καρπαζοεισπράκτορες στη ζωή τους θέλουν να γίνουν πρωθυπουργοί και να μείνουν ως πρωθυπουργοί και ας πληρώνει μια ολόκληρη χώρα αυτό τους το πάθος. Πρώτα ο τόπος λοιπόν! Η ουσία της πολιτικής είναι το καλό του συνυπάρχειν.
Γιατί στα ιδιόχειρα κείμενα σας επιλέγετε το πολυτονικό;
Οι άνθρωποι που ασχολήθηκαν με τη γλωσσική μεταρρύθμιση ήταν μορφωμένοι, δε γνώριζαν όμως τη μουσική δομή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Νόμιζαν ότι ήταν μια απλή απλοποίηση όπως έγινε στην Ιταλία από τα λατινικά στα ιταλικά, όμως εκεί επρόκειτο για δύο γλώσσες διαφορετικές. Η ελληνική είχε μια εξέλιξη διαρκή από τον Όμηρο ως σήμερα. Προϊόντος του χρόνου φάνηκαν και τα δυσμενή αποτελέσματα. Από τότε δε που καταργήθηκαν και τα πνεύματα αυξήθηκαν τα φαινόμενα δυσλεξίας γιατί είναι άλλη η σχέση με μία εικόνα απλή και άλλη είναι μια εικόνα που προκαλεί την πνεύση. Δεν έχει χαθεί όμως τίποτα γιατί τα μεγαλύτερα κείμενα της ανθρωπότητας, είτε είναι Πλατωνικά είτε ευαγγελικά έχουν γραφεί με ένα συγκεκριμένο τρόπο, θα παραμένουν ανίκητα και θα μας ζητούν να τα καταλάβουμε. Οι λέξεις δεν είναι μέσο, είναι υλοποιήσεις-ένσαρκες μορφές του νοήματος. Το τραύμα μιας λέξης είναι τραυματισμός στο νόημα. Όσοι δεν έχουν γλωσσική καλλιέργεια χρησιμοποιούν λέξεις που αποτυπώνουν εικόνες αντί για έννοιες. Λένε για παράδειγμα κάποιοι νέοι «καράφλιασα!» Στο μέτρο που η εικόνα κερδίζει έδαφος έναντι του νοήματος, η σκέψη φτωχαίνει. Η εικόνα είναι στατική, το νόημα όμως σου ζητάει δημιουργία. Και δυστυχώς σήμερα η δημιουργικότητα έχει μειωθεί δραματικά. Υπό αυτή την έννοια η λογοτεχνία μπορεί να σώσει γιατί μας βάζει σε σφαίρα νοημάτων καθώς εκεί οι λέξεις δεν είναι μέσα, είναι σκοποί. Να γιατί οι μαθητές υποφέρουν με την έκθεση ως μάθημα στις εξετάσεις. Εκεί δε γράφω τις σκέψεις μου, γράφω το νόημα, δε γράφω το γεγονός για παράδειγμα –πήγαμε εκδρομή- αλλά διαλέγοντας τις λέξεις που θα χρησιμοποιήσω βάζω σε νόημα τον κόσμο που λέγεται εκδρομή και γίνομαι εγώ δημιουργός της εκδρομής την ώρα που ήμουν μέτοχός της. Η παράδοση λοιπόν ενός λαού βασίζεται στο λόγο. Η δημοτική είναι η τελική χρονική φάση μιας γλώσσας που εξελίσσεται. Δεν είναι τυχαίο όμως ότι ο Παπανούτσος, ο πρωταγωνιστής αυτής της ιστορίας παραδέχτηκε αργότερα ότι απέτυχε.
Συνεπώς είστε κατά της απόδοσης στη δημοτική των ευαγγελίων;
Όχι, είμαι υπέρ αλλά να μη γίνει με απλή αλλαγή των λέξεων στη δημοτική. Για να γίνει σωστά πρέπει να ξανακαλουπωθούν ερμηνευτικά, σαν να δημιουργούνται τώρα στο επίπεδο του συναισθήματος-όχι των λέξεων. Πολύ περισσότερο σε αυτά τα κείμενα που δεν είναι απλά αλλά η ιστορία ολόκληρης της ανθρωπότητας. Η απλή μετάφραση δε θα ακουμπήσει το αίσθημα, το πνεύμα που δημιούργησε τα αρχικά κείμενα. Γι΄ αυτό ακόμα και μεταφραστικές απόπειρες της Αποκαλύψεως του Σεφέρη ή του Ελύτη είναι εκτρώματα, μολονότι ήταν πολύ σημαντικοί αυτοί οι άνθρωποι του Λόγου. Μετέφρασαν όμως απλώς τις λέξεις. Είναι εγχείρημα δύσκολο. Έτσι λοιπόν παραμένει και πρέπει να παραμένει το πρωτότυπο κραταιό.
Σε αυτόν που αναζητά την έννοια και τη μορφή της ψυχής τι θα απαντούσατε;
Ψυχή είναι το πνεύμα του ανθρώπου που έχει σωματικές διαστάσεις. Όταν σήμερα σκεφτόμαστε την ψυχή εννοούμε ακόμα και τον άνθρωπο εκείνο που θα εναντιωθεί σε αυτό που υπαγορεύει ο οργανισμός του. Αυτή η παράξενη σχέση σώματος και ψυχής εκφράζεται στους διαφορετικούς σκοπούς που έχουμε οι άνθρωποι. Η ψυχή λοιπόν είναι η δυνατότητα να θέλουμε το αλλιώς.
Αυτό που περιγράφετε διαφοροποιεί τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα όντα. Στο θάνατο όμως συναντιούνται όλοι; Το πνεύμα χάνεται έτσι απλά;
Όχι. Το θάνατο δεν τον νιώθουμε ποτέ. Το πρόβλημα δεν είναι ο θάνατος, είναι η σκέψη μας, ο φόβος μας για ένα μέλλον ασυνεχές. Εμείς θα θέλαμε να μην πεθαίνουμε ποτέ, ασχέτως αν θα ήταν η πιο πληκτική η ανθρώπινη ύπαρξη αφού δε θα είχε κανένα σκοπό. Η δύναμη όμως του πνεύματος μεταδίδεται ως μολυσματική νόσος και μένει πέρα από εμάς. Αυτό που μας διαφοροποιεί από τα ζώα είναι η έννοια του χρόνου. Η λέξη χρόνος βρίσκεται σε κάθε πτυχή της ζωής μας. Ο χρόνος μας διαπερνά. Έχουμε χρόνο γιατί έχουμε θάνατο. Γι’ αυτό θέλουμε να πιστεύουμε ότι υπάρχει και άλλη ζωή. Έτσι μόνο ανακουφίζεται η απελπισία μπροστά στο μηδέν. Ο χρόνος λοιπόν είναι ένα παράξενο ρεύμα που γεννάει και την ελπίδα και την απελπισία. Το αντίβαρο στο χρόνο είναι η αιωνιότητα και αυτή προτείνουν οι θρησκείες. Οι θρησκείες υπάρχουν επειδή πεθαίνουμε. Με αυτές προσπαθούμε να καταλάβουμε με ένα τρόπο μη μηδενικό ότι η ζωή μας έχει νόημα. Αν όλα είναι θάνατος δεν έχει τίποτα νόημα. Η ουσία δεν είναι όμως να σκεφτούμε την αιωνιότητα ως χρόνο που δεν τελειώνει αλλά ως μεγάλο εσωτερικό πλούτο. Η βαθύτερη τάξη στον κόσμο επιτυγχάνεται διεκδικώντας μια πληρότητα, έναν πλούτο ο οποίος δεν εξαντλείται με όρους βιολογικού τέλους.
Άρα σκοπός της ζωής μας είναι να την κάνουμε πιο ωραία όσο ζούμε;
Πιο ωραία όχι, πιο πλούσια ναι. Δεν είμαι υπέρ του καλύτερου, είμαι υπέρ του ανώτερου. Το καλύτερο μπορεί να είναι δύο αυτοκίνητα, το ανώτερο όμως είναι να πετάω. Κι αυτή ακριβώς είναι και η πολιτική παγίδα. Οι πολιτικοί μας προτείνουν το καλύτερο. Το υπερπολιτικό είναι να προτείνεις το ανώτερο, το αξιακό έναντι του υλικού.
Πώς οι νέοι θα καταφέρουν να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες του σήμερα;
Το βαθύ πυρηνικό στοιχείο της ελληνικής ασθενείας είναι η απέχθεια προς το πραγματικό. Πώς επικοινωνούμε με το πραγματικό; Κουραζόμενοι. Έχουμε χάσει το παρόν ψάχνοντας για συνωμότες. Το κριτήριο του πραγματικού είναι ο ιδρώτας.
